Tale til Statsministeren frå kjøkensjefen/leiaren i SD 25.04.19

Postet 10. oktober 2019 |

Statsminister og statsråd velkomne på sjølvaste Frivillegdagen!

Takk for at de vil høyre om matomsorga i Gloppen. Alle ønskjer vi oss Gyldne Øyeblikk.
Mine tilsette og eg har aldri forstått kvifor vi skal endre det som fungerer og som er mest fleksibelt og tilpassa middags-gjestene våre. Matgleda blir stimulert gjennom sansane syn, lukt og smak.
Då er det samarbeid som gjeld og mange enkeltfaktorar. Både biologiske, psykologiske og kulturelle faktorar påverkar matinntaket, det å setje seg til eit fint dekka bord, at rommet er utlufta, ro.
Nytten av og økonomien i fersk mat representert ved eit hyggeleg dekka frukostbord, kveldsbord, to retters varm middag levert på avdeling eller på døra heime, er udiskutabel.

Reforma Leve heile livet er ei samling av mange gode intensjonar, og heilt i tråd med dei årelange prioriteringane Gloppen har gjort med heimebasert eldreomsorg, samarbeid mellom institusjon, heimesjukepleie og frivillige. Frivillige køyrer ut spiseklar, nylaga middag 365 dagar i året. Ei ordning som gjev eit ekstra tilsyn. Vi har og avtale med Mona Vekst, ei arbeidsmarknadsbedrift som køyrer til nokre av bufellesskapa.

Gloppen kommunale kjøken arbeider utifrå vår eiga målsetjing i tre punkt:
Godt arbeidsmiljø – Gode tenester – God opplæring
Dette meiner vi er dei tre viktigaste suksessfaktorane våre, og det gjev oss mulegheit til å setje vårt preg på sluttresultatet slik at vi får behalde yrkesstoltheita vår, og er klart mest tilpassa kvar enkelt gjest. Å ønskje å bruke mest muleg lokale råvarerer naturleg i ein landbrukskommune som Gloppen, men og som eit samfunnsansvar mest berekraftig og med større grad av sjølvberging.

At Gloppen har behalde eige kok-server-kjøken er meir på tross av enn på grunn av både lokale og nasjonale tiltak. Vi held oss sjølvsagt til statlege retningslinjer, der vi er ekstra begeistra for kosthåndboken som eg delte ut til alle kommunale avdelingar i 2012 då den kom ut (vise bøker). Retningslinjer for å unngå underernæring er under redigering, dessverre er tala som før. Dei viser at det er i spesialisthelsetenesta den største underernæringa skjer. I Gloppen melder kommunelegen at vi har liten grad av underernæring, dette er eg overbevist om har med heimelaga mat å gjere. Vi kan berike med naturlege matvarer som fløyte, smør og olje til dei som treng litt ekstra.

Gjennom fleire prosessar har dette kjøkenet vore forsøkt omgjort/nedlagt. Siste forsøket resulterte i førsteside oppslag i Kommunal rapport med overskrifta «det koker over i Gloppen» gjett kven som var på den framsida! Det er ikkje noke å legge skul på at eg er en forkjempar for kok-server-produksjon på eigne kjøken. Eg har i den forbindelsen fått eit brev frå Rauma som eg har lovt å overlevere Statsministeren og eldre-og folkehelseministeren.

I Gloppen vakna engasjementet for å behalde kjøkenet og at vi skal kunne kjøpe lokale produkt gjennom den fylkeskommunale innkjøpsavtalen. Gloppenmodellen innan mat har no fleire lært av. Lærdal har vore i media nokre gonger, med Lærdalspotetene. Modellen består av at lokale råvarer kjem rett til kjøkenet og hovedleverandøren set det kun på fakturaen. I staden for først å transportere til eit sentrallager, og vi fekk dei same varene veka etter, berre dårlegare. Glimrande for både miljø og kvalitet, og verdt jobbinga, for det vart politisk sak utav det for å få det til.
Lokale bønder med rein matproduksjon må vi behalde. No ser vi på Sørlandet kor viktige dei er og i brannberedskap.
I trygge lokalsamfunn er det viktig med nærleik til tenestene og at ein kan levere kvar dag også om det skjer uforutsette hendingar av alle slag: epidemiar, flaum, orkan og straumbrot. Alt dette har vi opplevd på få år. Kjøleskåpmat utan straum i fleire dagar er direkte helsefarleg.
Maten skal ikkje i søppla, den skal i magen for å gjere nytte for seg. Når du til ei kvar tid kan bestille og velje det du har lyst på og orkar å ete, er det større sjangse for at maten havnar nettopp i magen. Det skulle etter kvart vere ei kjend sak at eige kjøken er mest fleksibelt, og vi kan med rette snakke om mat som medisin. Og det er håp! Vi vart omtalt av ein lege i avisa: Dagens medisin 26.03.19.

I tillegg til besøket i dag, gledar det meg at ernæringsfysiologar no seier, gje dei kake! Fleire innser at ei kake, lett, kjært, næringstett og godt måltid er undervurdert i ernæringssamanheng. Dessverre er kakemåltidet eller «nonsen» som vi kallar det, blitt borte mange stader på grunn av sein middag, tørre kjeks er det som blir bydd fram. Statsministeren og eldre-og folkehelseministeren har begge teke til orde for at alle må få sein middag, men då lurer eg på kor vart valfriheita av?
Fleire stader der ein er vandt til tidleg middag har ein måtta lagt om igjen. Lunsjen har blitt ein apetittsløkkjar heller enn slik intensjonen var, ein apetittvekkjar. Generalisering blir feil uansett, det må personleg tilpassing til på det meste: Rett mat til rett gjest til rett tid!

Med kok-server kan den enkelte få bestemme middagstida si, fordi maten vår kan kjølast og varmast om det er ønskeleg, fordi den er nylaga.
Kampen om kjøkena har vore ei stygg sak i årevis, der fortvila tilsette har gitt opp. Regionar har gjerne nettverk for dei fleste yrkesgrupper, men ikkje for dei kjøkentilsette. Difor danna eg kjøkensjefnettverket i Nordfjord, og det initiativet var like mykje ein eigen overlevingsstrategi. Det kan vere svært ensomt å vere kjøkensjef i det offentlege. Å jobbe løysingsfokusert har vore redninga.

Ved å drifte vårt eige kjøken beheld kommuna pengane sine i stadenfor å sende dei ut av kommuna til store aktørar som har mindre tilpassingar i kosten enn vi som har kokekyndige på jobb 365 dagar i året. Eg veit ikkje her eg står alle gjestene mine i dag sidan vi leverer til alt frå barneavlastning, akuttplassar, rehabilitering, korttidsopphald til langtidsplassar. Det må nødvendigvis bli meir svinn når maten blir produsert før ein kjenner tal gjester. Dessutan må vi spe på inntektene våre med å selje alt frå møtemat, barnedåpar til begravelsar. Det vi krev er at der er ein link til kommuna, så vi ikkje skal konkurrere med dei private.
Vi driftar billeg fordi det er mindre utstyrsbehov og investeringsbehov til kok-server-produksjon både på hovedkjøken og avdelingskjøken og i heimane, og billegare i drift. Dessutan er det billegare å lage maten sjølv, og den er tilpassa utifrå behovet i dag, dermed minimalt med svinn.
Det som er nylaga kan varmast igjen, slik at ein får nytta eventuelle restar. Å varme oppatt restar frå kok-kjøl-produksjon er ikkje lov i følgje reglane til mattilsynet. Dette fordi vi leverer mat til sårbare grupper.

Vi har 6 stillingar for å levere rundt 600 måltid for dag til dei vel 200 brukarane våre som varierer mellom fullkost og middag. Vi har ope kvar dag og tek imot endringar fortløpande med stor grad av brukarmedverknad meldt inn av gjesten sjølv, primærkontakt eller pårørande. For kort tid sidan fekk eg bestillinga på fransk gjennom messenger frå 100-åringen sjølv. Slikt varmar eit kjøkkensjef-hjerte.

Ved å drifte eige kok-server kjøken har kommuna kostnads og svinnkontroll på ein heilt anna måte enn ved kok-kjøl eller kjøp frå andre. Vi sparer arbeid for andre ved at maten er ferdig til bruk når den går utifrå oss. Ein anna suksesskriterie er kortast muleg tenesteveg ved at kjøkensjefen sit i leiargruppa til helse-og omsorgsjefen ilag med avdelingsleiarar, områdeleiarar og kommunelege.
Ved å gjere som oss sparar vi miljøet for unødig plastbruk og lang transport. Det er svært spesielt for ei avdeling at fastløna er mindre enn innkjøp mat. På alle andre avdelingar er løn storparten av budsjettet. Dette må bli slik når budsjettet minkar, matprisane aukar og Stortingspolitikerar kappast om å gje rettigheiter utan at det blir sett av tilsvarande midlar som tenestene kostar for kommunane.
Dette er årevis målretta jobbing og tru på eige prosjekt, med skifte av ordførarar og Statsministrar som har hatt lite fokus på offentleg matomsorg, inntil Sylvi Listhaug kom som Landbruksminister og løfta fram eldrematen.
Å kome hit til omsorgsenteret no er som å kome til eit mini-sjukehus med heilt andre behov hos gjestane våre enn før, difor treng vi og mange fleire yrkesgrupper enn kva kommunane maktar å tilsetje i dag. For å nemne noke trengs nok pleiepersonale til å sjå alle, aktivitørar, musikk- og miljøterapeutar, ernæringsfysiologar og kokekyndige som alle kan få behalde yrkesstoltheita si, og gjere den jobben vi har utdanna oss til.

Legg igjen kommentar